Новости

21-февраль – Эл аралык Эне тил күнүнө карата даярдалган адабий кеченин

Отправлено 13 мар. 2018 г., 3:55 пользователем Evgeny Dronov   [ обновлено 13 мар. 2018 г., 3:56 ]


Кече 2018-жылдын 21-февралында К.Карасаев атындагы БГУнун Кинозалында саат 10:00до өткөрүлдү. Жогоруда аталган адабий – кечени ачып берүү үчүн БГУнун Илим жана мамлекеттик тил , эл аралык мамилелер боюнча проректору Мурзахмедова Гүлнара Мурзалиевна жана Кыргыз филологиясы факультетинин деканы Кенжешев Каныбек Дүйшөналиевич ачып берип жатып, бүгүнкү күндөгү тилдин ал-абалыны токтолуп, келечек муунду өз эне тилин сактоого, өнүктүрүүгө, балоого чакырып кетти.

Иш-чара келечек муунду эне тили үчүн жан берүүгө үндөгөн, патриоттук сезимдерин козгоп, ойгото турган мыкты деңгээлде уюштурулган, мыкты адабий-кече десек жаңлышпайбыз.

Кечени Мамлекеттик тил кафедрасынын д.м.а., ф.и.к. Г.К. Устабаева жана ушул эле кафедранын окутуучулары : Ж.Акматова, Б.Борбучалова даярдашып, Журналистика жана маалыматтар системасы жана Европа цивилизациясы факультетинин студенттери катышышты.

Эл аралык Эне тил күнүнө карата даярдалган адабий кеченин программасы

Иштин жүрүшү

сааты

Эскертүү

1.


Ачылышы.

Кыргыз бийи “Кара жорго”

10:00-10:05


2.


БГУнун Илим жана мамлекеттик тил , эл аралык мамилелер боюнча проректору Мурзахмедова Гүлнара Мурзалиевна

Кыргыз филологиясы факультетинин деканы Кенжешев Каныбек Дүйшөналиевич  

Адабий-кече

10:05-10:15


10:15-10:20

10:20-10:55




3

Кеченин жабылышы

10:55-11:00




( Ачылышына бий бийленет. “Кара жорго”)

     Алып баруучу: Кымбаттуу агай-эжейлер, кадырлуу коноктор жана сүйүктүү студенттер. Бүгүнкү Бүткүл дүйнөлүк Эл аралык эне тил күнүнө арналып даярдалган салтанаттуу кечебизге куш келипсиздер.

Тил жоголбойт, Жоголсо жоголот дил. Уулуң да, кызың да жоголот бил.

21-февраль – Эл аралык эне тил күнү катары 1999-жылы Юнеско тарабынан бекитилип, 2000-жылдан тарта белгилене баштаган. Окумуштуулар жер жүзүндө 7 миңден ашуун тил бар экенин айтышат. Анын 40 тан көбү дүйнө жүзүнүн үчтөн эки бөлүгүндө сүйлөнөт. Учурда 400дөн ашуун тил жоголуп кетүү коркунучунда. Баарыңарды тил коргоого чакырам, Чыңырамын, өкүрөмүн, бакырам. Эгерде эртең Эне - тилим жоголсо, Уу ичемин, муунам же атынам.

Эки сөздүн башын кошсо адабият, эки сөздү угуп турса маданият деген экен. Эне тилибиз жок биздин адабиятыбыз жок, адабиятыбыз жок анда биздин маданиятыбыз жок. Андыктан ар бирибиз эне тилибизди көөдөнүбүзгө кыттай уютуп, аны муундан-муунга өткөрүп берели.

Демек, эне тилибиз жөнүндө келген кадырлуу конокторобуз эки ооз сөз айтып кетпесе болбос. Анда бүгүнкү салтанаттуу кечебизди ачып берүү үчүн сөз кезегин берсек:

1. БГУнун Илим жана Мамлекеттик тил , эл аралык мамилелер боюнча проректору, филология илимдеринин доктору, профессор Мурзахмедова Гүлнара Мурзалиевна

2. Кыргыз филологиясы факультетинин деканы, педагогика илимдеринин кандидиты, доцент Кенжешев Каныбек Дүйшөналиевич

Музыка кетет. Жай басык менен Жер Эненин образын жаратат.

1-студент. (Жер Эне): Мен-Ыйык Жермин. Жүздөгөн кылымдарды карытып келем. Көкүрөгүмдө топурактан жаралган адам баласы бар. Алар ар түрдүү. Ошондой эле ар башка өңдө, ар башка жерди байырлашып, ар башка тилде сүйлөп келет.

Бирок, ошолордун арасынан көөдөнүмдө, көкүрөк тушумда, жүрөгүмдүн алдында тээ байыртадан бери кылым карытып жашап келе жаткан, жүзүндө нур уялап, көөдөнүнөн намыс төгүлүп, тилинен бал тамызып, ажалга тик караган, катылгандын катыгын берген, шамалдай эрк менен жашап, ааламдын бейиштей жеринен орун алган Кыргыз деген кичинекей эл, алакандай жер бар.

2-студент: Ооба, Ыйык Жер Эне, кыргыздай бактылуу, кыргыздай чыдамкай, кыргыздай меймандос, кыргыздай кеменгер, акылдуу эл болбос. Бейиштей асыл, кенен, кооз, таза, мөлтүр суулары, адамды аруулантып тазаркан аппак кары, бир аз үшүткөн кышы, жан дүйнөсүнө жылуулук берип, келечектеги жакшы үмүттөргө кадам таштаткан жагымжуу жазы, чаңкаганда жата калып иче калчу булагы бар, сабаасынан кымызы үзүлбөгөн жайы, ак төөнүн карды жарылып, токчулукту чакырган күзү бар жерди кыргызга өзүңуз тартуулаганыз.

1-студент. (Жер Эне): Сөзүңдүн калети жок! Өзүнөрдүн дал ушундай асыл сапаттарынарга ишенип, дос-тууган болсун деп, башка улуттардын өкүлдөрүнө да кең көкүрөгүнөрдү ачканыңар ырас. Бабаңар Манас аркылуу айкөөлдүк каныңарга сиңип, “Курама жыйып журт кылып, кулаалы таптап куш кылган” акылман элсиңер. (Ушул маалда ар түрдүү улуттук кийимди кийген студенттер жашыл шарларды же дасторкон көтөрүшүп сахнага кирип, Жер Энени тегеректей орун алышат.)

2-студент: Тилибиз бир, дилибиз бир деп, бир элдей бир жерде жашап, бир абадан дем алып, бир аккан арыктан суу ичип, аткан таңды кошо көрүп, баткан күн менен кошо жатып келебиз. Бирок, булардын да көкүрөгүнө энесинен бүткөн, көдөөнүнө кыттай болуп уюган, эне тилдери бар. Алар да кыргыздар сыяктуу эне тилинде бешик ырларын угушут, “апа” деген асыл сөздөрдү айтышып, эң биринчи ааламга болгон кадамдарын энесинин тилинде ташташкан. (Акырын басып келишип, 1-студенттин ийиндерине колдорун коюшат да

(Хор “Эмгек маршы”)

3-студент (Башка улуттун өкүл болуусу кажет): Ошондуктан ар жыл сайын ушул мен төрөлгөн ыйык жеримде, “Бүткүл дүйнөлүк Эне тилдин эл аралак” майрамы өтүп келет. Жашаган жериме кубанам. Тынч, таза, эли меймандос, калыс, журт-журтка бөлүнбөгөн, ынтымакка бөлөнгөн, дилине ааламды да батырган Кыргызстан деген мамлекетте жашап келгениме бактылуумун.

KAIYRGUL

Hepsi başka güzeldir

Ayrilmaz ili

Şiir gibi okunur zengin tiir gibi

Kari Keman yizi ayolan sevgili

Benzetmeleri tatli hoştur türk dili

Ģőzini geri geri türkçe konuş

Iyilik güzellike kendinle bariş

Doğru yolda ilerile dünyala yarış

Dilibiz varmı hoştur türk tili

 

Серхат

ISTIKAL MARŞI

Korkma, sőnmez bu şafaklarda yüzen al sancak

Sőnmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak

O benim milletimin yildizidir, parlayacak

O benimdir, o benim milletimindir ancak.

 

Ģatma, kurban olayim, çehreni ey nazlı hilal!

Kahraman ırkıma bir gül! Ne bu şiddet, bu celal?

Sana olmaz dőkülen kanlarımız sonra helal

Hakkıdır, Hakka tapan, milletimin istiklal.

 

4-студет. (Башка улуттун өкүл болуусу кажет): Айланайын Ыйык Жер Эне, эне тилибиздин жашап жатканына биз, баарыбыз, бактылуубуз! Дүйнөдө 7000 миңден ашык тилдер бар. Бирок бир нече муун өткөндөн кийин бул тилдердин 2,5 миңи жоголуп бара жаткан тилдердин катарында. 199 тилде болгону ондогон гана адамдар сүйлөшөт. Ал эми, ааламдашкан заманда миндеген тилдердин ичинен жүзү гана билим берүүнүн, илим менен техниканын тили болуп кала алат.

Акыркы жылдары 200 тил таптакыр жок болуп кеткен. Ошондуктан жок болуп бара жаткан тилдерге кайдыгер карабай, алардын өнүгүүсүнө колдоо көрсөткөнүбүз туура го деп деп эсептейм. Анткени, эне тил ошол элдин жаны, жүзү, берекеси...

Ширин

Loreley Heinrich Heine

 Ich weise nicht, was sol les bedeuten,

    Dass ich so traurig bin,

    Ein Maerchen aus uralten   Zeiten,

    Das kommt mir nicht aus dtm Sinn.

    Die Luft ist kuehl und es dunkelt,

    Und ruhig fliesst der Rhein,

    Der Gipfel des Berges fubkelt,

    Im Abendsonnenschein.   

 

1-студент. (Жер Эне): Албетте, мындай ааламат бардык тилдердин башына келиши мүмкүн. Силер билсеңер керек, тилдер негизинен үч топ менен жоголуу коркунучуна эгедер. Маселен, биринчиси жок болгон же өлгөн тилдер деп аталат. Анткени бул тилде сүйлөп, ишенимдүү алып жүрүүчүлөрү жок. Экинчиси жок болуп бара жаткан же өлүп бараткан тилдер. Сүйлөгөндөр бар, бирок келечектеги балдарына үйрөтүлбөй калган тилдер, булар бир-эки муун өткөндөн кийин жок болуп кетет. Керек болсо, ата-энеси да билбеген учур болот. Ал эми, үчүнчүсү, колдонулган же жашап жаткан тилдер. Балдары сүйлөп, ошол тилде окуп, жазганды билгендер. Демек, келечек жаштардыкы деген ошол. Силер унутпашыңар керек эне сүтү менен оозанган тилиңерди! Тилди жоготуу да, өстүрүү да, өлтүрү да силердин колуңарда экенин.

Ошондуктан эне тил менен чогуу башка тилдерди үйрөнүү алардын жошоосун уланта турган бирден бир чоң касиет.

Александр

 

Сергей Есенин-стихи  

 

Гой ты, Русь, моя родная,

Хаты-в ризах образа…

Не видать конца и края,

Только синь сосет глаза.

Как захожий богомолец,

Я смотрю твои поля.

А у низеньких околиц,

Звонно чахнуть тополя.

 

5-студент: (Башка улуттун өкүл болуусу кажет): Чынында, жашоодо бир эле тилди билүү бул-адамдын аң-сезиминин өсүшүн жардылатып, дүйнө таанымын тар кылат. Жүз тил билгениң бул сенин жүз адамдын ою менен ойлонуп, жүз адамдын сырын чечкен менен барабар. Демек, жүз адамдын ою менен сырын билүү ал жүз мамлекет менен алака түзүү дегендике жатат.

Ал эми, ошол жүз элдин тил маданиятын терең үйрөнүүдө абадан чон тоскоолдуктар жаралышы мүмкүн. Бирок, үйрөнүп алгандан кийин аң-сезимиң өсүп дүйнөнү таанууга, ошол эл жөнүндө билүүгө, маданияты менен жакындан таанышууга, жазылган чыгармалары менен ырдалган ырларына, бийлеген бийлерине чейин түшүнүп, ошол аймакта өзүңдү дайым эркин алып жүрүүгө жол ачылыт...

(Англис тилинде ободуу ыр ырдалат)

6-студент: Мен бир нерсеге баш оорутуп келем. Эмне себептен биздин заманда: массалык маалымат каражаттары өнүгүп жатканда, жер жүзүндөгү элдер көп тилдерди үйрөнүп бири-бири менен байланышта болушса, ааламдашуу башталып, спутникалык байланыштар өсүп жатканда тилдердин жок болуп кетүү коркунучу бирден бир маселе болуп келет.

Демек, эне тилдерине коркунуч жараткандар деп, өз энесинин тилинде сүйлөгүсү келбеген, ата-бабасынын калтырган мурастарын аздектей албаган адамдардын тобу деп билем. Алар, биринчиден өз эне тилдеринде сүйлөгөндөн уялгандар, өз баласына өз элине тийешелүү ысымды койгондон ардангандар жана өз эне тилинде китеп окуугандан калгандар десем жаңылышпайм.

(Казак тилинде бир ыр кетет)

Эрдик эрлик бирлик кайрат баг ардың,

            Жауз тагдыр жайды бердиң не бардың.

            Алтын күнин багасыз бир белги боп,

            Нурлы жылдыз бабан тили сен калдың.

           Жарык көрмей жатсаңда узак тең тилим,

           Таза , тунук, өткүр, күштү кең тилим.

  Тарап кеткен бабаларыңды бауруңа,

           Ак колуң мен тарта аларсың сен тилим.

 

1-студент. (Жер Эне): Ошондуктан, бардыгыңар өз эне тилиңерди аздектеп сактоого аракеттенишиңер зарыл. Эне тил - Кудай тарабынан жасалып берилген ыйык белек. Аны сактоо менен бүтүндөй дүйнө жүзүн сактоо дегенге барабар. Ар бир эне тил-кайталангыс мурас. Ар башка тилде ырдалган ырларда, чертилген күүлөрдө, жазылган чыгармаларда, бийленген бийлерде, уучу үзүлбөгөн үрп-адаттарда, байыртадан бери сакталып келе жаткан када-салттарда өзүнө тийешелүү асылдыктар жатат. Маселен, силер бүгүнкү күнгө чейин өз улутуңарга таандык асыл сөздөр менен тарбияланып келесиңер.

(Кыргыз тилинде бир обондуу ыр)

2-студент: Ооба, Ыйык Жер Эне, Бүткүл дүйнөлүк Эне тил күнүн белгилеп жатып, биз жер жүзүндөгү бардык элдердин тил маданиятына жоопкерчилик менен мамиле жасап, адамдардын өсүп-өнүгүшүнө таасир бердик го деп ойлойбуз. Ошону менен бирге жер жүзүндөгү бардык тилдер өзүнүн өсүп-өнүккөн жолуна карабастан башка тилдерге да бирдей, ыйык жандуу мурас катары сактоого чоң күч жумшоо зарыл экендигин эскертет.

Каткен менен Ата –Мекенимде күн кечирип жашап жаткан ар улуттун өкүлдөрү өз эне тилиндей мамиле кылып сүйгөн кыргыз тили кылым карытып келет. Алар үчүн кыргыз тилин билүү дагы бир дос күтүүгө, дагы бир мамлекеттин тарыхын билүүгө, адабияты, маданияты менен жакындан таанышууга, акылдарына акыл, ойлоруна ой кошууда чоң мүмкүнчүлүк түзүп берди деген жаңылышпаган оюм бар. Анткени, биз, баарыбыз, азыр ошол мамлекеттин абасы менен дем алып, жашап жатабыз...

(Ыр кетет кыргызча)

Аягы

23 – сентябрь Мамлекеттик тил күнүнө карата Мамлекеттик тил кафедрасы тарабынан даярдалган “Кыргыз тили - кыргыз элининин улуттук тили, улуттук маданиятынын очогу” аттуу салтанаттуу кече

Отправлено 19 окт. 2017 г., 7:49 пользователем Evgeny Dronov   [ обновлено 28 окт. 2017 г., 0:42 ]

Кыргыз тили - кыргыз элининин улуттук тили, улуттук маданиятынын очогу” аттуу салтанаттуу кече 2017-жылдын 19-сентябрында К.Карасаев атындагы БГУнун Кинозалында саат 11:00до өткөрүлдү. Иш чарага негизинен Республикалык “Кыргыз тили коомунун” төрагасы Курбанов Раимжан агайды жана Кыргыз Республикасынын Президентини алдындагы Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиясынын төрагасы, профессор Назаркул Ишекеев агайды конок катары чыкырылган. Жогоруда аталган адабий – кечени ачып берүү үчүн Илим жана Мамлекеттик тил боюнча проректору, профессор Суусар Искендеровна ачып берип жатып, бүгүнкү күндөгү тилдин ал-абалына токтолуп, келечек муунду өз эне тилин сактоого, өнүктүрүүгө, баалоого чакырып кетти.

Чакырылган ардактуу коноктор ошол күнү Кыргыз Республикасынын Президентинин алдындагы Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиясы тил күнүнө республикалык иш-чара уюштуруп жатканына байланыштуу катыша алышкан жок.

Иш-чара келечек муунду эне тили үчүн жан берүүгө үндөгөн, патриоттук сезимдерин козгоп, ойгото турган мыкты деңгээлде уюштурулган мыкты адабий-кече десек жаңлышпайбыз.

Кечени Мамлекеттик тил кафедрасынын д.м.а., ф.и.к. Г.К. Устабаева жана ушул эле кафедранын окутуучусу Н.Д. Осмоновалар даярдашып, Журналистика жана маалыматтар системасы жана Европа цивилизациясы факультетинин студенттери активдүү катышышты.

“Кыргыз тили - кыргыз элининин улуттук тили, улуттук маданиятынын очогу” аттуу салтанаттуу кеченин программасы

Иштин жүрүшү

Сааты

Эскертүү

1.


“Кыргыз тили - кыргыз элининин улуттук тили, улуттук маданиятынын очогу” аттуу салтанаттуу кеченин ачылышы

11:00-11:03


2.

КРнын Гимни

11:03-11:05


3.


1. К.Карасаев атындагы Бишкек гуманитердык университетинин ректору, профессор Абдылда Инаятович Мусаевдин сөзү

2. К.Карасаев атындагы Бишкек гуманитердык университетинин Малекеттик тил жана илимий иштер боюнча проректору, профессор Суусар Искендерованын сөзү

3. Республикалык “Кыргыз тили коомунун” төрагасы Раимжан  Курбановдун сөзү

2. Кыргыз Республикасынын Президентини алдындагы Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиясынын төрагасы, профессор Назаркул Ишекеевдин сөзү

11:05-11:10





11:10-11:20





11:20-11:30



11:30-11:40


4.

Адабий-кече

11:40-12:15


5.

Кеченин жабылышы

11:15-12:20



“Кыргыз тили - кыргыз элининин улуттук тили, улуттук маданиятынын очогу” аттуу салтанаттуу кеченин сценарийи

Алып баруучу: Кымбаттуу агай-эжелер, кадырлуу коноктор жана сүйүктүү студенттер! Бүгүнкү Адеп, ыйман жана маданият жылына арналып, мамлекеттик тил күнүнө карата даярдалган “Кыргыз тил-кыргыз элининин улуттук тили, улуттук маданияттын очогу” аттуу салтанаттуу кечебизге куш келипсиздер!!!

(КРнын мамлекеттик гимни жаңырат)

1-алып баруучу: Кыранда кызыл гүлдөй өскөн тилим,

Кыяндап жамгыр болуп төкөн тилим.

Улуттун оргуп чыккан башатына,

Уюган алтын сымал чөккөн тилим.

Мөдүрдөй сабалаган акын тилим,

Мөңгүдөй ай-асманга жакын тилим.

Машакат мүшкүл тарткан заманда да,

Майдалап бөлүнбөгөн чулу тилим.

Ооба, ар бир кыргыз жаранына эне тили эне сүтүндөй табылгыс, кол жеткис – ыйык. Аны ар бир кыргыз жараны көөдөнүнө кыт уюгундай уютуп, сактап, муундан муунга өткөрүп берүүсү парз.

Дал ошондой кыргызга кыргыз тили үчүн жан аябай күрөшүп, кыргыз десе, кыргыз тили десе бүгүн да жан берүүгө даяр турган атактуу улуу инсандарыбыз жок эмес. Алар азыр да төрүбүздө конок болуп отуруп бергендерине абдан кубанычтабыз.

Демек, Эне тил жөнүндө эки-ооз сөз айтып кетпесе болбос. Эмесе, конокторубузга сөз кезегин берсек.

Алып баруучу: Анда азыр ушул салтанатуу кечени ачып берүү үчүн  

1. К.Карасаев атындагы Бишкек гуманитердык университетибиздин ректору, профессор Абдылда Инаятович Мусаев агайыбыды чакырабыз.

2. Илим жана Эл аралык байланыштар боюнча проректору, профессор Суусар Искендеровна эжебизди чыкырабыз.

3.  Республикалык “Кыргыз тили коомунун” төрагасы Курбанов Раимжан агайыбызды чакырабыз.

2. Кыргыз Республикасынын Президентини алдындагы Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиясынын төрагасы, профессор Назаркул Ишекеев агайды.

Сахна. Акырын “Фрунзем” деген ырдын үнү жаңырып турат. Ары бери баскан, көңүлдөрү көтөрүңкү адамдар. Арасында баары бар. Отургучта кыргыз интеллегенциясы отурат. (Маселен, А.Токомбаев, Б.Орусбаева, Ч.Айтматов, С.Байгазиев ж.б.). Жанынан өтүп бара жаткандар бири бири менен саламдашат. Сүйлөшүшөт.

Б.О.: Чынында кыргыз тили жөнүндө учурунда көп нерселерди жасаптырсыз. Бирок, ошолордун ичинен алгычкы Кыргыз Республикасынын Конституциясы кабыл алынып жаткандагы Сиздин карманган позицияңыз билинбегени менен бүт кыргыз элине жаккан.

А.Т. Ал кезди эстесем азыр денем дүркүрөп кетет. 1937-жыл эле республика өзүнүн алгачкы Конституциясын кабыл алып жаткан убак. Тактап айтканда, кыргыз тилинин мамлекеттик укугу үчүн күрөшүү аракеттери башталган кез. Мен ошондо алгачкылардан болуп, Конституциянын текстин түзгөн комиссиянын мүчөсү катары,   кыргыз тилин мамлекеттик тил катары өзүнчө статус берип киргизүүнү көтөрүп чыккам. Бул көтөрүлгөн маселе күн тартибине курч коюлганына карабастан, жүргүзүлүп жаткан саясий идеологияга байланыштуу мага «улутчул», «контрреволюционер» деген айыптар тагылган. Мен ощондо1937-жылы июнь айында болуп өткөн Кыргызстан Компартиясынын биринчи съездинде сөз сүйлөп, анда мага коюлган күнөөлөрдүн аргументсиз экендигин далилдеп, минтип айттым: «…Жаңы Конституцияны талкуулап жатканыбызда, комиссиянын мүчөсү катары мен сунушумду киргиздим, Конституциянын бир бөлүмүнө кыргыз тили мамлекеттик тил катары киргизилип, ал эми орус тили жалпы элдик тил катары колдонулсун деп. Анын үстүнө грузиндерде мамлекеттик тил катары грузин тили эсептелип азыр деле грузин тили мамлекеттик тил катары колдонулат. Мен ушунун негизинде гана өзүмдүн пикиримди билдиргем дедим. Бирок менин бул аракетимен тыянак чыккан жок. Акыры тил кыргыз тили үчүн абакка да отуруп келдим.

Б.О. Албетте, Аалыке өз учурунда эң сонун сунуш киргизгенсиз. Кандай болгон күндө да Сиздин бул эмгегиңиз карт тарых барактарынын беттеринде калат. Муун өсөт, өзгөрүлөт. Өзүнүз айтмакчы өмүрдөн өтүп кетсек, эл эмгектерибизден эскерери чындык иш. (Өз ара кобурашкандай элес калтырып сүйлөшүп калат.)

Ушул кезде нары жактан  3-студен чыгып:

Эне тилим – ыйык туткан сыймыгым,
Бабалардан жете келген сыйлыгым.
Тамчы суудай бапестелип сакталган,
Жүрөгүмдөн түнөк алган ыйыгым.
 
Эне тилде ой-жүгүртөм, сүйлөймүн,
Канат созо, ай-ааламга күүлөймүн.
Аалам менен алакалар түзүлүп,
Эне тилди энекемдей сүйөмүн.
 
Суусаганда, тамчы сыңар тамчылайт,
Чаңкооңду да, суусун сымал кандырат.
Чарчаганда, эргүү берет эс менен,
Жыргалдантып, анан демин алдырат.
 
Эне тилди, мен ардактап туу тутуп,
Тилим менен келе жатам мен утуп.
Жоолашканга сүр беремин дайыма,
Эне тилди өз үйүмдө кут тутуп.
 
Эне тилди энекемдей коргоймун,
Энекемдей эртеңкимди ойлоймун.
Ыйык туткан эне тилди ардактап,
Душмандардай алсыз өзүм болбоймун.
 
Эне тилим – кубат берчүү куралым,
Өзүң менен сыймыктанар убагым.
Керек болсо берер элем жанымды,
Жан ордуна келет тилди сурагым.


Ч.А. Жай ордунан турат. 2-студент колунан кармап ойдө тургузганга жардам берет. Бул академик Б. Орусбаева болот.:

2-студент. Бүбүйна Орусбаевна Сизге бир нерсе керекпи?

4-студент. Жо. Жок ырахмат. Мынча болду мен да улуттук тил жөнүндө бир нерсе айткым келип турат. Учурунда улуттук тилге кимдер гана башын сайып, кимдер гана элинен, жеринен куулган эмес. Андай фактыларды чексинен  санасак болот. Бирок, анын азыр саноонун кежети жок. Совет мезгилинде биз бардык тараптан көп нерсеге жетиштик. Биз аны мезгилди, Кудайдын алдында тана албайбыз. Бирок бир өкүнүп, бармак тиштей турган бир жагдай бар. Ал өткөн мезгилдерде … улут маселесинин татаал жагдайларын чечүүдөгү формализм, курулай ураандарга жамынып алып керт башынын кызыкчылыгын көздөө (карьеризм) жана волюнтаризмдин кесепетинен улут аралык карым-катнаштын курч маселелерин жаап-жашыруу салты бекем орун алгандыктан, улуттук сезимге, анын айкын көрүнүштөрүнө – тил, маданият, тарыхый салт ж.б. дөөлөттүк байлыктарга үстүртөдөн мамиле кылуу өкүм сүргөндүгү белгилүү. Бул абал эң алды менен улуттук тилге зор зыян келтирди. Мындай абалдан чыгууга «кайра куруу», «демократия» саясатынын күч алышы зор өбөлгө болуу менен улуттардын жеке тагдырына байланышкан маселелер биринчи орунга чыкканы абдан жакшы болду.

5-студент кайратуу көтөрүңкү үн менен:

Кыргыз элин өз элим деп айтчулар,
Кыргыз жерин өз жерим деп басчулар,
Бытыранды урууларга бөлүнбөй
Бир жеңден кол, бир жакадан баш чыгар! 

Узак мезгил сиңип келген сезимге
Урук, уруу керек чыгар кезинде...
Башыңда ой майдаланып баратса
Манас деген бабаң турсун эсиңде. 

Эл баалаган, эл шайлаган жакшылар
Элдин мүлкүн оп тартпасын алкыңар...
Так жүрсөңөр, ак жүрсөңөр ар иште
Дал ошончо көтөрүлөт баркыңар. 

Эл байлыгын не кылсам да өзүмө...
Алам деген, жулам деген кезиңде,
Жаңы гана бешке чыккан өлкөбүз
Жаш балаңдай дайым турсун эсиңде. 

Эмгекчи эл. Эл ичинде башчылар
Кай бириң карт, кай бириңер жашсыңар.
Ыйман менен, ызат менен, иш менен
Бир жеңден кол, бир жакадан баш чыгар! (2жолу)

Бир жакшы обонду ыр керек.

А.Т.: Чынгыз сен азыркы замандын талабына ылайык мамлекеттик тилге байланыштуу курч маселерди козгоп, жүргөнүңдү угуп күбө болуп жүргөнүм бар. Ошолордун ичинен жанагы 1987-жылы 4-декабрда өткөн кайсы бир илимий конференцияда доклад жасаганында жакшы маселелерди көтөрүп чыктың эле...

Ч.А.:  (Баш ийкегилеп , оор үшкүрүнүп). Эээх...(Тизесин баса өйдө көтөрүлүп) Улуттук тил жөнүндөгү проблемага учурунда мен да катышып бир топ маселелерди көтөргөнүм да бар эле. Анткени, кылымдан кылым өтүп, кыргыз эли жер үстүндө жашап турганда, кыргыз тили жашай берет эмеспи. Улуттук тилдин статусуна байланыштуу республикалык жана борбордук массалык-маалымат каражаттары аркылуу бар катар  интервьюларды берип, макалаларды жарыяладым. Бирок, ошолордун ичинде 1987-жылы 4-декабрда өткөн «Эмгек коллективинде патриоттук жана интернационалдык тарбия берүү» аттуу республикалык илимий-практикалык конференцияда жасаган докладымда өзгөчө мааниге ээ болгон олуттуу маселе тил маселеси экенин баса белгилегем. Ошол кездеги саясатка ылайык, башка улуттар менен катар кыргыз тилинин статусун конституциялык жактан бекемдөөнү ойлонушубуз керек экендигин күн тартибине каттуу койгом. Ал үчүн … баштапкы уюткуга – баарыдан мурда бала бакчалар менен мектептерге ээ болуу зарылдыгын эскерткем.

7-студент: Эне тилдин ар бир сөзү сүйлөмү,

Эч табылгыс бак-таалайдын ирмеми.

Эне тилде эркелетип апакем,

Эне тилде таанып билгем дүйнөнү.


Эне тилсиз кантип болсун жашамак,

Эне тилсиз жүрөк кантип жашарат?

Эне тилде кудайыма сыйынып,

Эне тилде арнайм кызга махабат.


Эне тилим дастанымдай бүтпөгөн,

Эне тилди уксам толкуп күчтөнөм.

Удургуган сезимдерди жамынып,

Уктасам да эне тилде түш көрөм.


Энчи болуп бизге калган эскиден,

Эне тилим - байлык, кенчим деп билем.

Өлсөм дагы көргө кирген кезимде,

Өз тилимде сурак берсем деп жүрөм!

Ч.Айтматовдун «Ысык-Көл» деген ырына бий

Б.О.: Кана, Советбек, Сиз эмне демек элеңиз? Бүгүнкү кыргыз тилинин абалы жөнүндө кандай ойлоруңуз бар?

С.Б.: Албетте, Сиздердин кыргыз тили үчүн жасаган эмгегиңиздер Ала-Тоодой. Бирок, бүгүнкү күнгө чейин моюнга алышыбыз керек, көкүрөктү жалындай каптап, көөдөндү өйүткөн бир кемчилдиктен кутула албай келебиз. Маселен мен публицист- окумуштуу катары төмөнкүлөрдү айткым келет. Кыргыз тили кай бир пенделердин кайдегерлигинен азап чегип, өз Ата Мекенинде арыш керип өркүндөп өсө албай отурат. Мен Кыргызстандан кыргыз тилине кайдыгер академигин көрдүм. Кыргыз тилине кайдыгер көз менен караган министрди, депутатты көрдум. Эне тилин унуткан Бишкектик Такинди көрдүм. Эне тил деп күйбөгөндү Оштон көрдүм, ошондой эле немени соттон көрдүм. Эне тилин сүйбөгөндү Чүйдөн көрдүм, ошондой эле маңкуртту үйдөн көрдүм.  Канткен менен келечектен үмүтүм чоң. Сиздердей Ата-Журтуна, мекенине, улутуна, улуттук тилине күйгөн азаматтар жок эмес деп ишенем. Алар бар үчүн кыргыз тили кылымдан кылымга сакталып келе жатпайбы.

Ч.А.: Сөзүңүздүн калети жок, Советбек Байгазиевич.  Үмүт алдабайт. Ушул кезге чейин кыргыз эли чоң үмүт менен күн өткөрүп келген. Келечектен үмүт үзбөйлү. (Пауза. Акырын баш көтөрүп)

Мына бул жер, күн, тоо-таш, аалам, асман,
Миң жылдар, миң кылымдар картайбады.
Малынды заман канга, жер өрт алды,
Эр өлдү, кылыч сынды, күн карарды…

Канча ирет хан алмашты, эр таймашты,
Калк тозду, илең-салаң журт которду.
Канча ирет кыргыз туусу жерде калды,
Кыргыз тил картайбады, жоголбоду!

Ааламды түтүн каптап боз үй күйдү,
Асмандай тулпар өлдү атырылган.
Абайлап кыргыз тилин келгендиктен,
Асаба желбиреди Манас сайган!

Башынан бакыт тайып эл кырылды,
Бөрү, ит, жору журтту шимшип калды.
Бабалар жер жамынбай калса дагы,
Бал-шире даамданган тили калды!

Мекен жөнүндө бир обондуу ыр. Букаев Жанбала “Кыргызстаным”

9-студент:

 Мага жашоо, өмүр берген адамды,
Кыргыз тилде атап келем «энелеп».
Тил бар үчүн жашоо – жашоо аталып,
Тил бар үчүн Ата Мекен керемет!

Мекен менен эл жүрөгү бир согуп,
Тил тутантты алоолонгон өрт болуп.
Тил аркылуу бир киндикке туташты,
Азыркы муун, эртеңки муун, эски муун.

Жүрөк үнүн жүз чакырым угузуп,
Сезим туйлайт, сезим балкыйт, сүйүнөт..
Көкүрөктү толтурган ал сезимди,
Кыргыз тилде атаганбыз «сүйүү» деп!

Сүйүү болгун, жер бетинде күлкү бол!
Далай үйгө отун жаккын коломто.
Таштай болгун кыргыз жерге орногон,
Жерде жашоо жоголмоюн жоголбо!.

(Ак элечек кийген аял заты жай басып келет)

Умай эне:  Жанатан бери кыргыз тилинин бир кылымдык тарыхына саресеп салып келдик. Мен кыргызмын деген атуулдарыбыз улуттун тили үчүн жанын канжыгага байлап  ар түрдүү тарыхый кырдаалдарды башынан өткөрүшүптүр. Демек, Сиздер үчүн, жалпы кыргыз үчүн Ата-Мекени ыйык, кыргыз үчүн Ала-Тоосу ыйык, кыргыз үчүн Манасы ыйык, кыргыз үчүн ак калпак, ак элечеги ыйык, Кыргыз үчүн боз үйү ыйык, кыргыз үчүн энеси ыйык, кыргыз үчүн эне тили ыйык!!! Ааламда ыйыктарга бай кыргыз деген улут жашап турганда түндүгү көктү тиреп, бийик көтөрүлүп, керегеси кең болуп, асабасы күн желеси менен кошо желбиреп турсун! Ушул улуу тилектерди көкүрөгүнө кыт кылып уюта ала турган бешиктеги бала болсун!

(Ушул учурда түндүк, желек көтөргөн жигиттер сахнага киришет.)

Аруу тилектерге жеткизген улуу жолдорубуз байсалдуу, ак жолтой болсун! Оомийин!  Ата-бабаң өткөн элиңди сүй, Түптүү кыргыз элиңди сүй, Элиң сүйгөн эне тилиңди сүй, Ата Мекенге, элге, Эне тилге Кошой, Бакай, Манастай күй!

Алып баруучу: Эмесе, “Кыргыз тил-кыргыз элининин улуттук тили, улуттук маданияттын очогу” аттуу салтанаттуу кечебизге аягына келип жетти көңүл бурганыңыздарга чоң ырахмат. Көрүшкөнчө, аман болуңуздар

Аягы


Эне тилдин эл аралык күнүнө карата

Отправлено 28 февр. 2017 г., 7:46 пользователем Evgeny Dronov   [ обновлено 28 февр. 2017 г., 23:36 ]

Алып баруучу:
Кымбаттуу агай-эжелер, кадырлуу коноктор жана сүйүктүү студенттер! Бүгүнкү адеп, ыйман жана мадантят, жылында   Эне тилдин Эл аралык күнүнө карата даярдалган салтанаттуу кечебизге куш келипсиздер!

(КРнын мамлекеттик гимни жаңырат)

1-алып баруучу: Эне тил... Кулакка кандай жагымдуу угулат. Эзелтеден  өз жерин мекендеген адам баласы дал ошол өз эне тилинде сүйлөп келет. Анткени, түйүлдүк кезинен бащтап, жарык дүйнөгө келгичекти ымыркай эң алгач энесинин үнүн, демин сезип, “Баа” деп бакырып жерге түшөөр замат эне сүтүн оозанат. Эне менен эне тил... Бул экөө тээ эзелтеден бери бирдей деңгээлде каралып, бирдей деңгээлде ардакталып, көкүрөккө уюп, сакталып келүүдө. Бүтундөй дүйнөнүн түркүгү да ушлардыр.

2-алып баруучу: Эненин бешик ырын укпаган бала энесиз өскөн менен барабар.  Эне тилинде сүйлөбөгөн адам Ата Журтунда жүрбөгөн менен барабар, Эне тилинде  ыр укпаган, эне тилинде төрт сап ыр билбеген адам чет элде жүргөн менен барабар. Ата салтын билбеген, аны турмушунда колдонуп жашабаган адам Ата Журтун чанган менен барабар. Ошондуктан, Эне тилин билбесе, аны ардактап сүйбөсө, Ата Журтумду сүйөм деп көкүрөк каккандын эмне пайдасы бар?

1-алып баруучу: Кылымдардан жашап келген кылымга,

Айтып  болгус сырлары бар мунун да.

Эне тилим сыймыгымсың, даңктаган,

Бардык тилден ыйык көрөм чынында-деп

Улуу кыргыз элинде Эне тили үчүн күйүп, аны көздүн карегиндей сактоого жан үрөп келген инсандарыбыз да жок эмес. Ошолордун кай бирлери биздин кадырлуу конокторубуз болуп отурушат. Алар Эне тил жөнүндө эки-ооз сөз айтып кетпесе болбос. Эмесе, конокторубузга сөз кезегин берсек.

2-алып баруучу: Туура айттыңыз.  Анда азыр ушул салтанатуу кечени ачып берүү үчүн............................................................................................... ...........................................................................................................................................................................................................................................чакырабыз.

1-алып баруучу:.............................................................................................................................. ..........................................................................................чакырабыз.


.Эскертүү!!! Ар бир студенттин колунда бирден кувшин ичинде суусу менен. Ар бир чыгууда сахнадагы данга суу куюп турганга.

(Слайд. Анда ааламдашуу. Бир жарык ааламдан учуп келип жарыгын чачып,  шамал, жамгыр, бороон-чапкын болот. Планеталар көрүнөт. Андан кийин пил, кит, мамонд ж.б жаныбарлар жерди карай келип, жер шары пайда болот.) Ушулар болуп жатканда нары жактан үн пайда болот.

Үн: (Ахунбекова Махабат ЖК-16-1) Жер шары пайда болгонго чейин, ааламда алаамат болуп, учу кыйырына көз жетпеген боштук өкүм сүргөн. Жараткан жер шарын жаратып, андан миңдеген, миллиондогон жылдар бою миң түркүн жан-жаныбарларды жашатып келген. Ошол жараткан жандууларынын арасынан Адам баласына өзгөчө бир кереметти тартуулаган. Ал-эненин сүтү аркылуу пайда болгон - Эне тили. Жер шарынын ар бир бурчунда өз эне тилинде сөздөр сүйлөнүп, өз Эне тилде ырлар ырдалып, өз Эне тилде адамды таң калтырган ачылыштар жасалып келет. Ошентип, Адам эмгеги менен өсүп, өнүгүп бүгүнкү күнгө чейин өзү каалагандай өмүр сүрүп келүүдө...

Сахна. Ак көйнөк кийген кыз колуна бир нерсе көтөрүп, акырын басып чыгат. Колундагысын жерге аяр коюп, жерди колу менен казып жаткандай элес калтырат да, баягы данды жерге жашырып, суу куюп аярлай ордунан турат. (Слайд кетет. Жерге көмүлгөн уруктан бүр болуп, ар бир номер чыккан сайын акырындап өсүп. Анан чоң даракка айланып, ар бир бутагында тилдерди жазуу кажет.)

1-студент: (Жолдубаева Айзана ЖК-16-1 )

ЖАН ОРДУНА КЕЛЕТ ТИЛДИ СУРАГЫМ


Эне тилим – ыйык туткан сыймыгым,
Бабалардан жете келген сыйлыгым.
Тамчы суудай бапестелип сакталган,
Жүрөгүмдөн түнөк алган ыйыгым.

Эне тилде ой-жүгүртөм, сүйлөймүн,
Канат созо, ай-ааламга күүлөймүн.
Аалам менен алакалар түзүлүп,
Эне тилди энекемдей сүйөмүн.

Суусаганда, тамчы сыңар тамчылайт,
Чаңкооңду да, суусун сымал кандырат.
Чарчаганда, эргүү берет эс менен,
Жыргалдантып, анан демин алдырат.

Эне тилди, мен ардактап туу тутуп,
Тилим менен келе жатам мен утуп.
Жоолашканга сүр беремин дайыма,
Эне тилди өз үйүмдө кут тутуп.

Эне тилди энекемдей коргоймун,
Энекемдей эртеңкимди ойлоймун.
Ыйык туткан эне тилди ардактап,
Душмандардай алсыз өзүм болбоймун.

Эне тилим – кубат берчүү куралым,
Өзүң менен сыймыктанар убагым.
Керек болсо берер элем жанымды,
Жан ордуна келет тилди сурагым.

2-студент: (Тилек у. Эржигит ЖК-16-1  ) Жер жүзүн ар түрдүү жандуулар мекендеп келет, көзгө көрүнбөгөн бактериялардан тартып, зор күчкө эгедер болгон жан- жаныбарларга чейин. Бирок ошолордон айрымаланып адам баласы гана өзгөчөлөнүп сөздүн улуулугун сактаган. Сөз кадыры, Сөз кудурети өзүнө баалуулукту, өлбөстүктү, кооздукту, бийиктикти, ыйыктыкты, кереметти, байлыкты, асылдыкты сиңирген. Дал ошодой асылдыктар океандай чалкыган кыргыз элинин «Манасында» бар. («Манас»эпосунан үзүндү айтылыт. Айтылып жатканда нары жактан массовка бийлегендей түр көрсөтөт.)



3-студент. (Ахунбекова Махабат ЖК-16-1) Аалам жаңыртып, ыңаалап түшкөн наристе алгач адамдардын арасынан өзүнүн энесинин үнүн угат. Анан барып атасынын чоң энесинин, чоң атасынын үндөрүн эшитип, ошолордүн үндөрү аркылуу дүйнөдө болуп жаткан нерселерди таанып, таалим-тарбия алып, нарк-насилин, салт-санасын үрп-адатын акырындап бүткөн боюна сиңирип алат. Анан барып, акырындап эне тилинде сүйлөп, ошол балапан кезде уккан эң алгачкы «Бешик ырындагы» сөздөр өмүр бою эсинде калат.

Кандай болгон күндө да, азыр тизе бүгүп кайрыла турган бир эле асыл зат бар! Оо ыйык Энелер, уул-кызыӊар Ата Мекенинин анык азаматы болсун десеӊер, эне тилин ыйык тутуп, таза сактасын десеӊер, тээ бешикте жаткан кезинде ырдап берген  бешик ырыӊарды эр жеткен чагында кайрадан бир ирет ырдап бергилечи! Ал ырдан уул-кызыӊар Ата Мекенин, эне тилин  сүйүү кандай ыйык экенин акыл-эси толгон кезинде дагы бир ирет билсин, туйсун, эсине салсын! Эне тилинин кандай ширин, кандай ыйык, кандай көркөм экенинине дагы бир ирет тамшанышсын! Суранам, ошенткилечи! (Бешик ыры- Ахунбекова Махабат ЖК-16-1 кыргызча, Арботоева Акмарал-ЛТ-16-1Б түркчө, Аттокурова Мээрибан-ВВА-16-2К япончо, Коваленко Елена ФК-16-1 орусча)



4-студент. Мукашова Алия--ВВА-16-2К (Бир кыз акырын сахнага бийлеп кирет. Кимдир бирөөнү издегендей түр көрсөтөт.) Эне сүтү менен оозанып, бешик ырына каныгып, элдик оозеки чыгармачылыктан тарта, дүйнөлүк адабияттар менен эне тилинде таанышып чоңойгон ар бир атуул эл керегине жараган эр азаматтардан болуп чоңоёт. (Сахнанын ары жагынан жигит кирет) Жигит:  Асылбек КФФ. Анткени, өз элинин адабиятын, маданиятын, тарыхын, нарк-насилин, салт-санасын билген атуул ошол элдин тилине, дилине кандайдыр бир деңгээлде үлүш кошуп, улуу сезимдин аркасы менен кичинекей чакан мамлекетин түптөп, кура алат. (Кыз –жигит Махабат темасыда бири-бирине ыр айтышып, ыр арнашат. Башка тилде, бир студ башка тилде) Булар айтып бүткөндөн кийин дароо япон бийи.



5-студент. ( Муратбекова Бермет-ЛТ-16-1Б) Элүү жылда эл жаңы, жүз жылда жер жаңы дегендей дүйнө тургай, аалам жаңырган учур келет. Аба алмашат, суу нугунан бузулат, жер көчөт, эл көчөт, жер жүзүн мекендеген майда жандыктар тургай, адам өзү жок болгон учур да келет. Бирок, ошондо да эне тилинде айтылып, жазылып калган Сөз өлбөйт, жан эргиткен мукам Ыр өлбөйт. Укумдан тукумга, ай аалмга сызып, өмүрү узун болот. (Корейче ыр ырдалат????)



6-студент. Ар бир улуттун маданий, адабий, илимий, казынасы кур эмес. Бардыгынын ааламга аты тааныган Сөз кадырын баалап, сактаган  жазуучусу, акыны, илимпозу, ойчулдары, акындары бар. Бардыгы өз эне тилдери үчүн күйгөн, ал үчүн жанын берүүгө даяр турган инсандарган болушкан. Маселен, улуу жазуучубуз Ч.Айтматов өз эне тили жөнүндө мындай деген учкай кеп салса: (Ч. Айтматов баштаган дүйнөгө таанымал атактуулардын афоризмдеринен айттыруу керек ар башка тилдерде жогорудагы студенттерге. Корей бийи)



7-студент: Дүйнө жүзүндө 3төн 5 миңге чейин ар түрдүү тилдер бар. Алардын кай бирлери өлүп жок болгон тилдерге айланса, кай бирлери дүйнөлүк деңгээлге чейин көрөрүлгөнү да бар. Маселен андай тилдердин катарына орус, англис, немец, испан, француз тилдерин киргизсек жаңылыш пайбыз. (Болотова Айнура ФС-16-1- «Эсимде» англисче ырдалат.)

8-студент. (Нариманов Шерхан ВА-16-1К) Эл аралык Эне тил күнү баарынан мурун жок болуп бара жаткан тилдерди коргоого алуу максатын көздөйт. Бул милдетти баарыбыз бир жакадан баш, бир жеңден кол чыгаргандай колдоого да, коргоого да алышыбыз зарыл. Бул күнү баардык тилдер бирдей каралууга тийиш. Анткени ар бир тил эне сүтү менен тең бүткөндөй өзүнүн ыйыктыгын улуулугун, бийиктигин, өлбөстүгүн сактап калууга эгедер. ( араб тилинде көркөм тексттен үзүндү) (Комуз күү)



9-студент (Тилек у. Эржигит ЖК-16-1  ) Чынында Эне тилде эмнелер гана айтылып, эмнелер гана жазылбайт. Ар бир эне тилдин өзүнчө татаалдыгы, аны менен кошо кызыгы, улуулугу бар. Бүтүндөй ааламды бириктирген тилдер да жок эмес. Ар түрдүү тилдеги улуттарды батырып, бир муштум болуп түйүлгөн мамлекет да жок эмес. Барып келип ушундай Айкөлдүк ошол элдин кең пейилдигине, жети атасынан бери сактап келе жаткан адебине барып такалса керек. (Флеш моп)

Алып баруучу: Бүткүл дүйнөлүк Эне тил күнүнө карата даярдалган салтанаттуу кечебиз аягына чыкты көңүл бурганыңыздарга чоң ырахмат. Көрүшкөнчө, аман болуңуздар

Аягы

1-3 of 3