105 лет со дня рождения Шукурбекова Р. (1913-1962), писателя, драматурга, юмориста

Отправлено 25 апр. 2018 г., 22:20 пользователем Evgeny Dronov   [ обновлено 25 апр. 2018 г., 22:20 ]

Таланттуу сатирик, акын, драматург жана чебер котормочу Райкан Шүкүрбеков 1913-жылы Талас өрөөнүндөгү Ак-Чий деген жерде туулган.

Октябрь революциясы, Совет бийлиги окууга, жашоого кеңири шарт түзгөн мезгилде өспүрүм курагына келип калган Райкан ошол кездеги башка кыргыз жаштары сыяктуу эле окууга, билим алууга умтулган. 

Бирок ага атак-даңк оңой-олтоң эле келе койгон жок. Райкан ата-энесине көрүнбөй качып чыгып, Олуя-Атага чейин жөө келип интернатка кирип, 1929-жылы Фрунзедеги педтехникумга өтөт. Ошол жылдары бул жерде кыргыздын шыктуу жаштары окушчу. Мына ушул педтехникумда ал башка бир катар кыргыз жазуучулары сыяктуу эле өзүнүн алгачкы калемин шилтеген. 

Райкан Шүкүрбековдун биринчи "Күрөш" деген үч көшөгөлүү пьесасы 1935-жылы кыргыз театр студиясында артист болуп жүргөндө жазылып, сахнага чыгарылган. Анда жаш драматург басмачылар менен болгон күрөштү көрсөткөн. 1935-1936-жылдары Райкан "Бейит арасында", "Жапалак Жатпасов" деген пьесаларды жазып драматург катары тааныла баштаган. 

1936-жылы Райкандын 1916-жылкы көтөрүлүш жөнүндө жазган "Тоо элинин баатыры" деген повести Самарканд шаарында басылып чыккан. Мына ушундан баштап 1944-жылга чейин анын чыгармачылыгында орчундуу жаңылыктар болгон эмес. Бири-серин ырлар, макалалар жазган менен, көзгө урунган чыгарма бере алган эмес. Бирок ал жылдары артист катары Гоголдун "Текшерүүчү", Фурмановдун "Козголоң", Киршондун "Нан", Жусуп Турусбековдун "Ажал ордуна", Жоомарт Бөкөнбаевдин "Алтын кыз" аттуу пьесаларында белгилүү ролдорду аткарып жүргөн. 

1944-жылы "Кек" деген пьеса жазып, бир жылдан кийин Грибоедовдун атактуу "Акылдын азабын" которуп, кыргыз окуучуларына тартуу кылган. Бул котормо Райкандын чыгармачылыгындагы сатиралык жанрдын өнүгүшүнө чоң таасир эткен. 

1948-жылы "Менин айылым", "Жашыл токой" деген пьесаларын жазган.

Райкан Шүкүрбеков 1958-жылы Москвада болуп өткөн кыргыз адабияты менен искусствосунун экинчи декадасына куйкум сөздүү сатирик акын жана такшалган драматург катары катышты. Бул учурда анын "Тянь-Шань жаңырыгы" аттуу ырлар жыйнагы Москвадагы "Молодая гвардия" басмасынан орус тилинде басылып чыкты. 

Райкан жалаң гана юморист эмес, философиялык ырлардын да, жүрөктү толкуткан назик лирикалардын да автору. Акын көпчүлүк ырларында жаңы оригиналдуу ой айтып, лирикалык каармандын ички сезимин ача билет…

Туткасын кара жердин колуна алган,
Тээтиги ай караган кайсы балбан?
Күнү-түнү кирпик какпай аалам кесип,
Бийиктен бүткүл элге көзүн салган.

Биринен бири сулуу тиги кимдер?
Агасынан иниси артылган эр.
Тарыхтын дөңгөлөгүн ылдамдатып,
Дүңкүлдөп өтүп жаткан биздин күндөр.